studium turkusu i betonu
Turcja | Ankara | 2013
To był jeden z tych wyjazdów, po których człowiek wraca z poczuciem, że zobaczył znacznie więcej niż tylko kolejny kraj odhaczony na podróżniczej mapie. Turcja bardzo szybko okazała się bowiem miejscem dużo bardziej złożonym niż folderowa kompilacja meczetów, kebabów i instagramowych zachodów słońca nad Kapadocją. I całe szczęście, bo zwiedzanie tego, co oczywiste, nigdy specjalnie mnie nie interesowało. Zawsze wychodziłem z założenia, że wieżę Eiffla, Big Bena czy Taj Mahal prędzej czy później zobaczę tak czy inaczej – choćby przez szybę autobusu albo przypadkiem, idąc po kawę. Znacznie bardziej fascynowały mnie miejsca niewpisane do przewodników, istniejące gdzieś obok oficjalnej narracji turystycznej.
Podobnie było podczas tej podróży.
Oczywiście, włócząc się po Ankarze, trafiłem do Mauzoleum Atatürka, bo trudno tam nie trafić. Odwiedziłem monumentalny Kocatepe Mosque, gdzie – jak to mam czasami w zwyczaju – robiłem zdjęcia również w miejscach, w których fotografowanie teoretycznie było zabronione, czym zapewne po raz kolejny udowodniłem, że fotografia bywa dyscypliną balansującą niebezpiecznie blisko lekkiej socjopatii. Jadłem pikantny iskender, popijałem litry mocnej herbaty i kończyłem wieczory baklavą na ulicy Tunali Hilmi Caddesi, obserwując studentów, artystów i mieszkańców miasta prowadzących swoje codzienne mikroteatry życia.
Ale wciąż nie było to jeszcze „to”.
Bo prawdziwe poznawanie miasta zaczyna się dopiero wtedy, gdy ktoś miejscowy otworzy przed tobą własną wersję mapy.
I właśnie tutaj pojawia się Esra.
Esra była młodą muzułmanką, studiowała kiedyś w stolicy i znała Ankarę w sposób niemożliwy do opisania przewodnikiem Lonely Planet. Pokazywała mi miejsca, których prawdopodobnie nigdy sam bym nie znalazł. Małe kawiarnie, ukryte gdzieś pomiędzy ciasnymi uliczkami, prowincjonalne zaułki pachnące kawą i kurzem, stare dzielnice pełne bezpańskich kotów wyglądających tak, jakby odziedziczyły po Osmanach poczucie absolutnej dominacji nad człowiekiem.
To właśnie z nią piłem hektolitry tureckiej herbaty, podawanej w małych szklaneczkach przypominających kształtem tulipan – narodowy symbol Turcji. Herbata była czarna, absurdalnie mocna i przesłodzona do granic rozsądku, ale po kilku dniach człowiek orientował się, że właśnie tak smakuje Ankara. Intensywnie. Gęsto. Bez półśrodków.
Któregoś wieczoru trafiliśmy nawet do niewielkiej herbaciarni, gdzie kilku starszych mężczyzn paliło nargile i próbowało przekonać mnie do przejścia na islam. Robili to jednak z tak ujmującą serdecznością, że trudno było traktować tę rozmowę w kategorii religijnej agitacji. Bardziej przypominało to sąsiedzką debatę filozoficzną, prowadzoną w oparach jabłkowego tytoniu i anyżu.
Pamiętam tamten zapach do dziś.
Co ciekawe, już nigdy później nie pachniało tak samo. I chyba właśnie na tym polega fenomen podróży – nie zapamiętuje się miejsc w sposób linearny, lecz sensoryczny. Człowiek pamięta światło, temperaturę powietrza, dźwięki ulicy, smak herbaty albo kolor chusty, którą ktoś miał wtedy na głowie.
Esra nosiła turkusowy hidżab.
Nie zasłaniał twarzy, jedynie włosy. Jej spojrzenie było spokojne, trochę melancholijne, ale jednocześnie bardzo uważne – jakby przez cały czas analizowała otoczenie z dystansem właściwym ludziom inteligentnym i lekko nieufnym wobec świata. W tle rozciągała się Ankara – monumentalna, chaotyczna i szorstka w swojej urbanistycznej estetyce. Miasto pełne betonu, anten satelitarnych i historii, której ciężar momentami czuć niemal fizycznie.
I właśnie tam zrobiłem ten portret.
Co zabawne, fotografia sama w sobie nie ma spektakularnej historii. Nie było dramatycznych okoliczności, niezwykłego światła ani reporterskiego napięcia. Ostatniego dnia przed wyjazdem po prostu zapytałem Esrę, czy mogę zrobić jej zdjęcie.
Początkowo odmówiła.
Podejrzewam, że częściowo z powodów religijnych, częściowo zapewne z naturalnej niechęci do bycia fotografowaną. To zresztą ciekawe, jak często najbardziej fotogeniczni ludzie świata wcale nie chcą oglądać własnej twarzy na zdjęciach. Być może właśnie dlatego ich portrety bywają później tak prawdziwe.
Ostatecznie jednak się zgodziła.
Powstało kilka kadrów, ale tylko jeden zapamiętałem naprawdę. Ten, na którym stoi spokojnie na tle Ankary, owinięta turkusową chustą, z twarzą pozbawioną jakiejkolwiek pozy czy teatralności. Bez sztucznego uśmiechu. Bez autoprezentacji. Bez tego współczesnego performowania własnego wizerunku, które dziś stało się niemal obligatoryjne.
I może właśnie dlatego tak lubię ten portret.
Bo przypomina mi coś, o czym bardzo łatwo zapominamy – że fotografia wcale nie musi krzyczeć,
żeby była ważna.
Czasami wystarczy jedno spokojne spojrzenie i człowiek stoi przed obiektywem dokładnie taki,
jaki jest.
Bez filtrów. Bez pozy. Bez potrzeby udowadniania czegokolwiek światu.
Turkey | Ankara | 2013
It was one of those trips from which you return with the feeling that you’ve seen much more than just another country checked off a travel map. Turkey very quickly proved to be a place far more complex than a brochure-style compilation of mosques, kebabs, and Instagram sunsets over Cappadocia. And thank goodness for that, because sightseeing the obvious has never particularly interested me. I’ve always operated on the assumption that sooner or later, I’ll see the Eiffel Tower, Big Ben, or the Taj Mahal anyway even if it’s just through a bus window or by pure chance while out grabbing a coffee. I’ve always been far more fascinated by places left out of the guidebooks, existing somewhere alongside the official tourist narrative.
It was no different during this journey.
Of course, while wandering around Ankara, I ended up at Atatürk’s Mausoleum, because it’s hard not to find yourself there. I visited the monumental Kocatepe Mosque where as is occasionally my habit I took photos even in areas where photography was theoretically forbidden, likely proving once again that photography can be a discipline balancing dangerously close to a mild form of sociopathy. I ate spicy iskender, drank liters of strong tea, and wrapped up my evenings with baklava on Tunali Hilmi Caddesi, watching the students, artists, and locals staging their daily micro-theaters of life.
But it still wasn’t quite it.
Because truly getting to know a city only begins when a local opens up their own version of the map for you.
And that is exactly where Esra enters the frame.
Esra was a young Muslim woman who had studied in the capital and knew Ankara in a way impossible to describe in a Lonely Planet guide. She showed me spots I probably would have never unearthed on my own: tiny cafés hidden away between cramped alleys, provincial backstreets smelling of coffee and dust, and old quarters teeming with stray cats that looked as though they had inherited an Ottoman sense of absolute dominance over humans.
It was with her that I drank hectoliters of Turkish tea served in those small, tulip-shaped glasses the national symbol of Turkey. The tea was black, absurdly strong, and sweetened far beyond the limits of reason, but after a few days, you realized that this is exactly what Ankara tastes like. Intense. Dense. No half-measures.
One evening, we even ended up in a small teahouse where a few older men were smoking nargile and trying to convince me to convert to Islam. Yet they did it with such endearing warmth that it was impossible to view the conversation through the lens of religious proselytizing. It felt much more like a neighborly philosophical debate conducted amid clouds of apple and anise tobacco smoke.
I remember that smell to this day.
Interestingly enough, it never smelled quite the same anywhere else afterward. And I suppose that is precisely the phenomenon of travel you don’t remember places in a linear fashion, but rather a sensory one. A person remembers the light, the air temperature, the sounds of the street, the taste of the tea, or the color of the headscarf someone was wearing at the time.
Esra wore a turquoise hijab.
It didn’t cover her face, only her hair. Her gaze was serene, a little melancholic, but at the same time deeply observant as if she were constantly analyzing her surroundings with the detachment typical of intelligent and slightly guarded people. Sprawling in the background was Ankara monumental, chaotic, and raw in its urban aesthetic. A city full of concrete, satellite dishes, and a history whose weight you can feel almost physically at times.
And that was where I took this portrait.
Amusingly, the photograph itself doesn’t have a spectacular backstory. There were no dramatic circumstances, no extraordinary light, and no reportage-style tension. On my final day before leaving, I simply asked Esra if I could take her photo.
Initially, she refused.
I suspect it was partly for religious reasons, and partly due to a natural aversion to being photographed. It is interesting, by the way, how often the most photogenic people in the world have absolutely no desire to see their own faces in pictures. Perhaps that is precisely why their portraits turn out so genuine later on.
Ultimately, though, she agreed.
I took a few frames, but only one truly stayed with me. The one where she stands calmly against the backdrop of Ankara, wrapped in her turquoise scarf, her face devoid of any pose or theatricality. No artificial smile. No self-presentation. None of that contemporary performance of one’s own image that has become practically mandatory nowadays.
And maybe that is exactly why I like this portrait so much.
Because it reminds me of something we tend to forget all too easily that a photograph doesn’t need to shout to be important. Sometimes, all it takes is a single, quiet gaze, and a person standing before the lens exactly as they are.
Without filters.
Without a pose.
Without any need to prove anything to the world.